आदिवासी संस्कृतीचा अक्षय कल्पवृक्ष : मोहफुलाच्या सुगंधाने सातपुड्यात चैतन्याचा बहर!

 आदिवासी संस्कृतीचा अक्षय कल्पवृक्ष : मोहफुलाच्या सुगंधाने सातपुड्यात चैतन्याचा बहर!    मच्छिंद्र रायसिंग गलंगी (ता. चोपडा)  (संपादक -:- हेम...

 आदिवासी संस्कृतीचा अक्षय कल्पवृक्ष : मोहफुलाच्या सुगंधाने सातपुड्यात चैतन्याचा बहर! 

  मच्छिंद्र रायसिंग गलंगी (ता. चोपडा) 

(संपादक -:- हेमकांत गायकवाड)

निसर्गाशी अतूट नातं जपणाऱ्या आदिवासी संस्कृतीमध्ये ‘मोह’ या वृक्षाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. उन्हाळ्याची चाहूल लागताच सातपुड्याच्या दऱ्याखोऱ्यात मोहफुलांचा सुगंध दरवळू लागला असून, आदिवासी बांधवांसाठी हा वृक्ष केवळ एक झाड नसून त्यांच्या जगण्याचा आधार आणि खऱ्या अर्थाने ‘अक्षय कल्पवृक्ष’ ठरतो आहे. या पार्श्वभूमीवर बिरसा ब्रिगेडचे जळगाव जिल्हाध्यक्ष रामदास भाईदास पावरा यांनी मोहवृक्षाचे संवर्धन आणि त्याच्या बहुगुणी उपयोगाबाबत समाजाला महत्त्वपूर्ण आवाहन केले आहे.

जन्म ते मृत्यूपर्यंत मोहाचे अतूट नाते

आदिवासी परंपरेत मोहवृक्षाला देववृक्षाचा दर्जा प्राप्त आहे. मोहफुलाचा अर्क (पारंपरिक मद्य) हा केवळ पेय नसून तो धार्मिक व सांस्कृतिक विधींचा आत्मा मानला जातो. जन्मसोहळा, विवाहकार्य किंवा अंत्यविधी—कोणताही विधी मोहाच्या अर्पणाशिवाय पूर्ण होत नाही. सण-उत्सव आणि सामाजिक कार्यक्रमांची सुरुवातही या अर्काच्या पूजनानेच होते, इतके पवित्र स्थान या वृक्षाला आहे.

पहाटेपासून रानात गजबज

उन्हाचा पारा वाढताच मोहाची फुले गळण्यास सुरुवात झाली आहे. पहाटे ४ वाजल्यापासूनच आदिवासी कुटुंबे टोपल्या-डालकी घेऊन रानात दाखल होतात. लहान मुलांपासून महिलांपर्यंत सर्वजण झाडाखाली पडलेली फुले वेचण्यासाठी एकत्रित मेहनत घेतात. अंधारात सुरू होणारी ही लगबग केवळ उपजीविकेचे साधन नसून परंपरा आणि संस्कृती जपण्याचा एक भाग आहे.

मोहफुल – केवळ नशा नव्हे, ‘आरोग्यदायी अन्न’

मोहफुलाकडे केवळ मद्यनिर्मितीच्या दृष्टीने पाहणे चुकीचे ठरते. आजच्या काळात त्याचे पौष्टिक आणि औषधी महत्त्व अधोरेखित झाले आहे.

चिक्की व लाडू – मुलांच्या आरोग्यासाठी पोषक

मोहफुलाची खीर व भाजी – लोहयुक्त व पारंपरिक स्वाद

मोहतेल (टोळीपासून) – स्वयंपाक व आयुर्वेदिक उपयोग

प्रक्रिया उद्योग – जॅम, जेली, बिस्किटे यांसारख्या उत्पादनांचे प्रयोग यशस्वी

मोहफुलांपासून तयार होणाऱ्या विविध पदार्थांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी शासनाने हमीभाव खरेदी केंद्रे सुरू करावीत, तसेच स्थानिक स्तरावर फूड प्रोसेसिंग युनिट्स उभारण्यासाठी तरुणांना आर्थिक सहाय्य देण्याची गरज व्यक्त होत आहे.

संवर्धनाची गरज – जिल्हाध्यक्षांचे आवाहन

“मोहवृक्ष हा आमच्या संस्कृतीचा मानबिंदू आहे. या झाडामुळे आदिवासी कुटुंबांना आर्थिक आधार मिळतो. मात्र, केवळ उत्पन्नाचा विचार न करता त्याचे संवर्धन करणे ही काळाची गरज आहे. समाजातील इतर घटकांनीही मोहफुलांकडे ‘सुपरफूड’ म्हणून पाहावे आणि या नैसर्गिक संपत्तीचा सन्मान करावा,” असे आवाहन बिरसा ब्रिगेडचे जिल्हाध्यक्ष रामदास भाईदास पावरा यांनी केले आहे.

मोहफुलाच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या सातपुड्यात आजही परंपरा, निसर्ग आणि जीवन यांचे अनोखे नाते जपले जात असून, हा ‘अक्षय कल्पवृक्ष’ आदिवासी संस्कृतीची ओळख अधिक समृद्ध करत आहे.