नागपंचमी उत्सव : श्रद्धा, अंधश्रद्धा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन

  नागपंचमी उत्सव : श्रद्धा, अंधश्रद्धा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन  भारतीय संस्कृतीमध्ये सण-उत्सवांना विशेष महत्त्व आहे. नागपंचमी हा त्यापैकीच ए...

 नागपंचमी उत्सव : श्रद्धा, अंधश्रद्धा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन 

भारतीय संस्कृतीमध्ये सण-उत्सवांना विशेष महत्त्व आहे. नागपंचमी हा त्यापैकीच एक पारंपरिक सण आहे. श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पंचमीला नागपंचमी साजरी केली जाते. या दिवशी नागदेवतेची पूजा करण्याची परंपरा आहे. या उत्सवामागे निसर्ग, प्राणी आणि पर्यावरणाविषयी आदराची भावना दिसून येते.

नागपंचमीच्या निमित्ताने अनेक ठिकाणी नागाची प्रतिमा किंवा मातीच्या नागाची पूजा केली जाते. काही भागांत नागदेवतेला दूध अर्पण करण्याची प्रथा आहे. मात्र, श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांमध्ये फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. परंपरेचा आदर करताना वैज्ञानिक दृष्टिकोनही जपला पाहिजे.

साप हा पर्यावरणातील महत्त्वाचा प्राणी आहे. तो उंदीर आणि इतर काही प्राण्यांची संख्या नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतो. त्यामुळे शेती आणि पर्यावरणाचा समतोल राखण्यात सापाचे योगदान आहे. सापाला विनाकारण मारणे योग्य नाही. त्याचप्रमाणे साप दिसल्यास त्याला पकडणे, त्रास देणे किंवा त्याच्याशी खेळणेही धोकादायक आहे.

नागपंचमीच्या निमित्ताने काही ठिकाणी सापांना पकडून त्यांना प्रदर्शनासाठी ठेवण्याच्या किंवा त्यांना दूध पाजण्याच्या प्रथा आढळतात. वैज्ञानिकदृष्ट्या साप हा दूध पिणारा प्राणी नाही. त्यामुळे सापाला दूध पाजणे त्याच्या आरोग्यासाठी योग्य नाही. सणाच्या नावाखाली वन्यजीवांना त्रास देणे ही श्रद्धा नसून चुकीची प्रथा आहे.

काही अंधश्रद्धांमध्ये नागाची पूजा केली नाही तर अनर्थ होतो, साप सूड घेतो किंवा सापाच्या काही विशिष्ट कृतींमुळे भविष्यातील घटना घडतात, अशा समजुती आढळतात. अशा दाव्यांना वैज्ञानिक पुरावा नसल्यास त्यावर विश्वास ठेवण्यापेक्षा प्रश्न विचारणे, कारणमीमांसा करणे आणि सत्य पडताळून पाहणे आवश्यक आहे.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे परंपरा नाकारणे नव्हे. उलट, परंपरेतील चांगल्या मूल्यांचा स्वीकार करून चुकीच्या प्रथा आणि अंधश्रद्धा दूर करणे हा वैज्ञानिक दृष्टिकोन आहे. नागपंचमीचा उत्सव आपण पर्यावरण संवर्धन, जैवविविधता आणि सापांविषयी योग्य माहिती देण्यासाठी उपयोगात आणू शकतो.

नागपंचमीच्या दिवशी प्रत्यक्ष सापाची पूजा करण्याऐवजी नागाची प्रतिमा किंवा मातीची मूर्ती पूजावी. साप दिसल्यास स्वतः पकडण्याचा प्रयत्न न करता प्रशिक्षित सर्पमित्र किंवा संबंधित वन्यजीव विभागाची मदत घ्यावी. विद्यार्थ्यांनी आणि समाजाने सापांविषयी वैज्ञानिक माहिती घेऊन गैरसमज दूर करावेत.

नागपंचमी हा श्रद्धा, संस्कृती आणि निसर्गाशी असलेला संबंध जपणारा सण आहे. मात्र, श्रद्धेला विवेकाची जोड मिळाली तरच ती समाजासाठी उपयुक्त ठरते. म्हणूनच “परंपरेचा आदर करूया, अंधश्रद्धेला नकार देऊया आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून निसर्गाचे संवर्धन करूया.” हाच नागपंचमी उत्सवाचा आधुनिक आणि योग्य संदेश ठरू शकतो.