जळगाव, धुळे, नंदुरबार जिल्ह्यातील आदिवासी टोकरे कोळी समाजाचा इतिहास !! संजीव . शिरसाठ, खान्देश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जळगाव, धुळे, नंदुर...
जळगाव, धुळे, नंदुरबार जिल्ह्यातील आदिवासी टोकरे कोळी समाजाचा इतिहास !! संजीव . शिरसाठ,
खान्देश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जळगाव, धुळे, नंदुरबार या तीन जिल्ह्यांचा इतिहास हा टोकरे कोळी समाजाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. हा समाज या मातीचा मूळ मालक आहे.
१. नावाचा इतिहास - टोकरे का म्हणतात?
टोकरे कोळी हे नाव त्यांच्या व्यवसायावरून पडले आहे.
पूर्वीच्या काळी हा समाज जंगलातील बांबू म्हणजेच 'टोकरा' पासून टोपल्या, टोपली, सुपं विणत असे आणि गावोगावी जाऊन विकत असे. त्यावरच त्यांचा उदरनिर्वाह चालत असे.
तापी नदीच्या किनारी प्रामुख्याने वसलेला असल्यामुळे मासेमारी करणे, नदीतून मासे पकडण्याची त्यांची वेगळी पद्धत यावरूनही त्यांना ओळखले जाते. यांनाच पूर्वी ढोर कोळी असेही म्हटले जात असे.
२. वास्तव्य आणि मूलस्थान
टोकरे कोळी, महादेव कोळी, मल्हार कोळी हे सर्व कोळी वंशाचेच आहेत.
इतिहासकारांच्या मते, कोळी समाजाचे मूळ वसतिस्थान महादेव डोंगर रांगा (हैदराबाद-बिदर सीमेवरील) आहे. तेथून बालेघाट ओलांडून हे लोक महाराष्ट्रात आले आणि सातपुडा पर्वत रांगा, तापी-नर्मदा खोऱ्यात स्थायिक झाले.
जळगाव, धुळे, नंदुरबार, ठाणे, नाशिक या भागात हा समाज दाट संख्येने आढळतो. जळगाव-धुळ्यातील बांधव प्रामुख्याने तापी किनारी गावात राहतात.
ब्रिटिश काळात गावाची राखणदारी करणे, गाव कामगार म्हणून काम करणे ही कामे टोकरे कोळी समाज करत असे. या कामाच्या गौरवाप्रित्यर्थ ब्रिटिश सरकारने त्यांना इनामी जमिनीही दिल्या होत्या.
३. सामाजिक आणि धार्मिक जीवन
- हा समाज पूर्णपणे हिंदू धर्मीय आहे. एकवीरा देवी, खंडोबा, वाघदेव, हिरवा देव यांना ते कुलदैवत मानतात.
- यांच्यात हुंडा पद्धत नाही. विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता आहे.
- होळी, दिवाळी, दसरा, अखाजी हे मुख्य सण मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात.
- यांची भाषा अहिराणी/खान्देशी मिश्रित मराठी आहे.
४. आजची स्थिती आणि संघर्ष
महाराष्ट्र शासनाच्या अनुसूचित जमातीच्या यादीत अनुक्रमांक २८ वर टोकरे कोळी, कोळी ढोर, कोलचा, कोलघा यांचा समावेश आहे.
२०११ च्या जनगणनेनुसार फक्त धुळे जिल्ह्यातच या समाजाची लोकसंख्या १ लाखाच्या वर आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रात सुमारे ८० लाख टोकरे, महादेव, मल्हार कोळी बांधव आहेत.
पण आजही १९५० पूर्वीच्या 'फक्त कोळी' या नोंदीवरून त्यांना ST प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. त्यासाठी धुळे-जळगावात अनेक आंदोलने, आमरण उपोषणे झाली आहेत.
थोडक्यात, टोकरे कोळी समाज हा सातपुडा आणि तापीचा पुत्र आहे. जंगल, बांबू आणि नदीवर जगणारा, स्वाभिमानी आणि कष्टाळू असा हा खान्देशचा खरा इतिहास आहे.
No comments