पावसाळ्यात सुरक्षितता : सजग नागरिकांची सामूहिक जबाबदारी:- प्रा. डॉ. सुभाष वाघमारे - सातारा पावसाळा हा निसर्गाला नवचैतन्य देणारा, जलस्रोत स...
पावसाळ्यात सुरक्षितता : सजग नागरिकांची सामूहिक जबाबदारी:- प्रा. डॉ. सुभाष वाघमारे - सातारा
पावसाळा हा निसर्गाला नवचैतन्य देणारा, जलस्रोत समृद्ध करणारा आणि शेतीला जीवनदान देणारा ऋतू आहे. हिरवीगार सृष्टी, भरून वाहणारे जलाशय आणि प्रसन्न वातावरण मनाला आनंद देतात. परंतु याच काळात अतिवृष्टी, पूर, भूस्खलन, विजांचा कडकडाट, रस्ते अपघात, विद्युत दुर्घटना, सर्पदंश, दूषित पाणी आणि संसर्गजन्य आजार यांसारखी अनेक संकटेही उद्भवतात. हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर या संकटांची तीव्रता वाढत आहे. त्यामुळे पावसाळ्याचा आनंद घेताना सुरक्षिततेची जाणीव, स्वच्छतेची सवय आणि सामाजिक जबाबदारी या प्रत्येक नागरिकाने अंगीकारणे आवश्यक आहे.
सर्वप्रथम घराची सुरक्षितता तपासणे महत्त्वाचे आहे. घराचे छप्पर, खिडक्या, विद्युत जोडणी, गॅस व्यवस्था आणि पाण्याचा निचरा व्यवस्थित आहे का, याची खात्री करून घ्यावी. घराभोवती पाणी साचू देऊ नये. साचलेल्या पाण्यात डासांची पैदास होऊन डेंग्यू, मलेरिया आणि चिकुनगुनिया यांसारख्या आजारांचा प्रसार होतो. पिण्याचे पाणी उकळून किंवा शुद्ध करूनच वापरावे. विहिरी, बोअरवेल आणि पाण्याच्या टाक्या स्वच्छ ठेवून पूरानंतर त्यांचे निर्जंतुकीकरण करावे.
अतिवृष्टीचा इशारा असल्यास अनावश्यक प्रवास टाळावा. बाहेर पडताना रेनकोट, छत्री आणि घसरणार नाहीत अशी पादत्राणे वापरावीत. पाणी साचलेल्या रस्त्यांवर खड्डे किंवा उघडी मॅनहोल असू शकतात, त्यामुळे विशेष सावधगिरी बाळगावी. वाहन चालविताना वेगावर नियंत्रण ठेवावे, सुरक्षित अंतर राखावे आणि पाणी भरलेल्या रस्त्यावर वाहन नेण्यापूर्वी परिस्थितीचा अंदाज घ्यावा.
पूर, नदी, नाले, धबधबे किंवा समुद्रकिनारी केवळ छायाचित्रे किंवा सेल्फी काढण्यासाठी जाणे जीवघेणे ठरू शकते. प्रशासनाने धोकादायक घोषित केलेल्या ठिकाणी प्रवेश करू नये. पूरस्थितीत स्थलांतर करण्याच्या सूचना मिळाल्यास तातडीने सुरक्षित ठिकाणी जावे. तुटलेल्या विद्युत तारा, उघडे खांब किंवा पाण्यात पडलेल्या वायरपासून दूर राहावे आणि संबंधित यंत्रणेला त्वरित माहिती द्यावी.
पावसाळ्यात स्वच्छ आणि संतुलित आहाराला विशेष महत्त्व आहे. ताजे, गरम आणि स्वच्छ शिजवलेले अन्न खावे. उघड्यावरचे, शिळे किंवा दूषित अन्न टाळावे. फळे आणि भाज्या स्वच्छ धुऊन वापराव्यात. अन्न झाकून ठेवावे. जेवणापूर्वी आणि अन्न तयार करण्यापूर्वी हात साबणाने धुण्याची सवय लावावी. ताप, जुलाब, उलट्या, कावीळ, टायफॉईड, लेप्टोस्पायरोसिस किंवा त्वचेचे विकार यांसारखी लक्षणे दिसल्यास त्वरित वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. स्वतःहून औषधे घेणे टाळावे.
ग्रामीण भागातील नागरिकांनी पूर आलेले ओढे, नाले किंवा पूल ओलांडण्याचा प्रयत्न करू नये. विजांचा कडकडाट होत असताना शेतातील कामे थांबवावीत. शेतातील विद्युत पंप सुरक्षित आहेत का, याची खात्री करावी. रात्री टॉर्चचा वापर करावा. विहिरी, तलाव आणि शेततळ्यांजवळ मुलांना एकटे जाऊ देऊ नये.
शहरी भागातील नागरिकांनी पाणी साचलेल्या रस्त्यांवर, उघड्या मॅनहोलजवळ आणि तुटलेल्या रस्त्यांवर विशेष सावधगिरी बाळगावी. नाल्यांमध्ये प्लास्टिक किंवा कचरा टाकू नये. तळमजल्यावर राहणाऱ्यांनी विद्युत उपकरणे उंच ठिकाणी ठेवावीत. लिफ्टमध्ये पाणी शिरल्यास तिचा वापर टाळावा.
ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, गर्भवती महिला, दिव्यांग व्यक्ती आणि दीर्घकालीन आजार असलेले रुग्ण यांची विशेष काळजी घ्यावी. नियमित औषधे जवळ ठेवावीत. घसरणार नाहीत अशी पादत्राणे वापरावीत. मुलांना नाले, नदी, धबधबे किंवा पूराच्या पाण्यात खेळू देऊ नये. गर्भवती महिलांनी अनावश्यक प्रवास टाळावा. शेजाऱ्यांनी एकटे राहणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांची वेळोवेळी चौकशी करावी.
पावसाळ्यात मूक प्राण्यांची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. जनावरांना कोरड्या, स्वच्छ आणि हवेशीर निवाऱ्यात ठेवावे. स्वच्छ पाणी, ताजा चारा आणि आवश्यक पशुवैद्यकीय उपचार उपलब्ध करून द्यावेत. पूराचा इशारा मिळाल्यास त्यांना सुरक्षित उंच ठिकाणी हलवावे.
घरात साप, विंचू किंवा इतर विषारी प्राणी आढळल्यास त्यांना स्वतः पकडण्याचा प्रयत्न करू नये. सर्पदंश झाल्यास झाडफूक किंवा अंधश्रद्धेचा आधार न घेता तातडीने रुग्णालयात जावे. भिजलेल्या हातांनी विद्युत उपकरणांना स्पर्श करू नये. जुनी, मोडकळीस आलेली घरे, पडझडीच्या भिंती आणि धोकादायक झाडांपासून सुरक्षित अंतर राखावे.
आपत्तीच्या काळात अफवा पसरवू नयेत. केवळ अधिकृत माहितीवर विश्वास ठेवावा. मोबाईल, पॉवर बँक, टॉर्च, प्रथमोपचार पेटी, नियमित औषधे, आवश्यक कागदपत्रे आणि काही रोख रक्कम जलरोधक पिशवीत तयार ठेवावी. स्वयंसेवी संस्था, युवक मंडळे, महिला बचत गट आणि सामाजिक संघटनांनी प्रशासनाशी समन्वय साधून मदतकार्य करावे; मात्र स्वतःची सुरक्षितता प्रथम राखावी.
पर्यावरण संवर्धन हीदेखील पावसाळ्यातील महत्त्वाची जबाबदारी आहे. नद्या, ओढे, तलाव आणि सार्वजनिक ठिकाणी कचरा टाकू नये. प्लास्टिकचा वापर कमी करावा. वृक्षारोपण, जलसंधारण आणि स्वच्छता अभियानात सक्रिय सहभाग घ्यावा. स्वच्छ पर्यावरण हेच निरोगी समाजाचे भक्कम आधारस्थान आहे.
पावसाळ्यात प्रत्येकाने काही साधे नियम कायम लक्षात ठेवावेत—प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करावे; स्वच्छ पाणी आणि ताजे अन्न घ्यावे; पूरग्रस्त भागात जाणे, तुटलेल्या विद्युत तारांना स्पर्श करणे, पाण्याचा वेग असलेल्या प्रवाहात उतरणे, अफवा पसरवणे आणि अंधश्रद्धेचा आधार घेणे टाळावे. पावसाळा हा निसर्गाचा उत्सव आहे; परंतु सुरक्षिततेचे नियम पाळले तरच हा उत्सव आनंददायी ठरतो. स्वतःची, कुटुंबाची, शेजाऱ्यांची, मूक प्राण्यांची आणि पर्यावरणाची काळजी घेणे हीच खरी सामाजिक जबाबदारी आहे. प्रत्येक नागरिकाने सजग राहून इतरांनाही सुरक्षिततेचा संदेश दिला, तर अनेक दुर्घटना, आजार आणि जीवितहानी टाळता येईल. सतर्क नागरिक, सुरक्षित कुटुंब, स्वच्छ परिसर आणि संवेदनशील समाज हीच पावसाळ्यातील खरी जीवनसंस्कृती आहे.
प्रा. डॉ. सुभाष वाघमारे
संभाजीनगर,सातारा
लेख प्रसिद्धी सहयोग
समता मीडिया सर्व्हिसेस
श्रीरामपूर - 9561174111
No comments